Mùa thương trên những đường rơm
Một miền ký ức vàng ruộm, nơi mùi rơm mới, khói bếp chiều và những con đường quê Thái Bình vẫn lặng lẽ sáng lên trong tâm thức người xa xứ.
Có những miền ký ức chẳng chịu mượn ánh đèn phồn hoa để tỏa sáng lung linh, chỉ âm thầm trở về bằng một mùi rơm rạ ngai ngái nơi cuối chiều quê.
Có những miền ký ức chẳng chịu mượn ánh đèn phồn hoa để tỏa sáng lung linh, cũng chẳng cần đến lớp sương mù bảng lảng của chốn rẻo cao để trở nên huyền hoặc. Những con đường quê cứ âm thầm, lặng lẽ bám rễ vào tâm trí tôi bằng một thứ hương vị ngai ngái của bùn đất, của đồng bãi, và đặc biệt là mùi của rơm rạ quê hương.
Với những ai đã từng cất tiếng khóc chào đời và lớn lên trên dải đất Thái Bình vào những năm 80, 90 của thế kỷ trước, ký ức ấy càng trở nên vóc hình, góc cạnh. Nơi ấy, mảng bản đồ địa lý dường như bị một nét cọ nào đó xóa đi mọi sự nhấp nhô, tạo thành một vùng đất phẳng, nơi duy nhất trên dải đất hình chữ S không có lấy một ngọn núi, chẳng có một bóng dáng của cùng cốc thâm sơn. Giữa bốn bề đồng bằng, mênh mông gió và nước, thì "đường rơm" không chỉ là lối đi. Nó là chứng nhân của một thời gian khó, nó là hình hài tuổi thơ, là cả một bầu trời ân tình mà mẹ cha đã chắt chiu từ bùn lầy rơm rạ.
Ngày ấy, quê tôi nghèo lắm, cái nghèo hiển hiện trên từng nếp áo nâu sờn. Giữa vùng chiêm trũng phẳng lặng, cọng rơm, mảnh rạ dẫu chỉ là phần xác của cây lúa sau khi trút hết tinh hoa, cũng mang thân phận quý giá chẳng kém gì hạt thóc, củ khoai. Không có củi rừng hay than củi, chất đốt của cả làng, cả xã đều trông chờ vào đôi quang gánh oằn vai của mẹ sau mỗi mùa gặt. Người nông dân nâng niu rơm rạ, vuốt ve từng mớ rơm óng ả để giữ cho bếp lửa nhà ai cũng rực hồng trong những sớm tinh sương hay mỗi buổi chiều tà. Rơm chắt chiu hơi ấm cho mâm cơm đạm bạc, rơm ủ ngọn lửa luộc nồi khoai lang lót dạ ngày giáp hạt, và rơm còn là kho lương thảo dồi dào để nuôi sống đàn trâu, đàn bò vượt qua những ngày đông tháng giá, khi ngọn cỏ ngoài đê cũng phải te tái lại, bợt bạt đi vì những đợt sương muối lạnh thấu xương.
Tấm thảm vàng của làng quê
Rơm trải dài trên những nẻo đường, mềm mại, xôm xốp, ngào ngạt hương nắng mới, như một tấm thảm ký ức được dệt bằng mồ hôi và thương khó.
Mỗi bận tháng Năm, tháng Mười gọi nhau về, cả làng quê bỗng bừng lên một nhịp sống hối hả, rộn rã. Lúa gặt về, thóc hạt dĩ nhiên được ưu tiên đặc quyền chiếm trọn những khoảng sân gạch của mỗi nhà. Còn rơm - "cái đuôi" dài xào xạc của vụ mùa đành bước ra khỏi cổng nhà, trải dài khắp các nẻo đường làng, ngõ xóm. Bỗng chốc, con đường đất quanh co, gồ ghề thường nhật được khoác lên mình một tấm thảm khổng lồ vàng ruộm. Tấm thảm ấy dệt bằng nắng lửa, bằng những giọt mồ hôi mặn chát, mềm mại, xôm xốp và lúc nào cũng ngào ngạt một thứ hương thơm của rơm mới ủ nắng mặt trời.
Với lũ trẻ con ngày ấy, con đường rơm là một "trận đồ bát quái" mang đầy tính thử thách nhưng cũng ăm ắp tiếng cười. Trưa hè nắng chang chang vỡ đầu, tan học về, lũ học trò vắt vẻo trên những chiếc xe đạp Thống Nhất, Phượng Hoàng cà tàng, khung sườn đã hoen rỉ vì thời gian. Đạp xe trên đường rơm là một nghệ thuật. Rơm phơi dày cộp, lún bún nuốt chửng một nửa bánh xe. Đứa nào đứa nấy mồ hôi nhễ nhại, mặt đỏ gay như vang, rạp người trên ghi-đông, cong mông lên mà guồng chân đạp. Xe cứ đi ỳ ạch, chòng chành như bơi giữa một dòng sông vàng rực.
Đường rơm thuở ấy đâu chỉ là lối đi về. Nó là sân chơi khổng lồ của tuổi thơ.
Có những khi, vài vạt rơm bướng bỉnh, dai dẳng cứ thế quấn chặt lấy dây xích, cuộn tròn vào trục pê-đan làm xe khựng lại. Thế là cả hội lại hò nhau nhảy xuống, ném cặp sách bên lề đường, hì hục cậy, bẻ, gỡ từng cuộn rơm xen lẫn dầu mỡ đen sì. Giữa cái nắng rát mặt, tiếng xích xe lạch cạch gõ nhịp hòa lẫn tiếng cười giòn tan, vô tư lự của tuổi học trò. Những âm thanh, hình ảnh ấy cứ thế găm chặt vào lòng đất mẹ, gieo vào tâm hồn ta một hạt mầm ký ức ngọt ngào, để rồi nhiều năm tháng sau này, giữa những chênh vênh của cuộc đời, mỗi lần nhớ lại khóe mắt lại bất giác cay cay.
Đường rơm thuở ấy đâu chỉ là lối đi về. Nó là sân chơi khổng lồ, là tấm nệm êm ái để tụi con nít vô tư lăn lê, nhào lộn, chơi trò trốn tìm mà chẳng sợ trầy xước. Nó là nơi buổi tối những cụ ông, cụ bà phe phẩy chiếc quạt nan, ngồi rôm rả chuyện làng, chuyện xóm, chuyện thời tiết mùa màng. Những câu chuyện dệt lên từ mùi bùn đất và hương lúa chín, dệt nên thứ tình làng nghĩa xóm mộc mạc mà bền chặt thủy chung.
Khi con đường cũ lùi vào ký ức
Máy móc, bê tông và nhịp sống mới đã làm làng quê thay áo. Nhưng mùi rơm trong khói bếp chiều vẫn đủ sức gọi về cả một bầu trời thương nhớ.
Thế rồi thời gian cũng lặng lẽ trôi đi, guồng quay hối hả của thế kỷ mới đã chạm đến từng ngõ ngách, từng rặng tre của làng quê. Máy móc hiện đại ầm ĩ tràn xuống đồng sâu, máy gặt đập liên hợp cuốn cả thóc lẫn rơm trong chớp mắt. Con trâu, cái cày dần lùi sâu vào dĩ vãng. Người ta bắt đầu xài bếp gas, bếp điện, chẳng còn mấy ai chung thủy trát bùn, cời tro nơi góc bếp rạ, bếp kiềng khói cay xè mắt. Diện tích đất canh tác dần thu hẹp, những sân phơi rộng thênh thang ngày xưa giờ nhường chỗ cho những ngôi nhà ống, nhà cao tầng khang trang, kiên cố.
Bức tranh quê nay đã khác đi nhiều. Con đường làng xưa kia vốn được mệnh danh là "đường rơm", giờ đã trải nhựa, đổ bê tông phẳng phiu. Trớ trêu thay, con đường ấy giờ lại lấp lánh những vạt thóc vàng tươi phơi vội giữa trưa hè, bởi khoảng sân nhà giờ đã chật hẹp. Đường rơm của ngày xưa, mùi ngai ngái nồng đượm ấy, giờ chỉ còn là một miền "di chỉ", một mảnh cổ tích nằm im lìm trong trí nhớ của những đứa con xa quê.
Nhưng dẫu vậy, dù thời gian có tàn nhẫn phủ lớp bụi mờ lên vạn vật, dù những con đường đất đã hoàn toàn biến mất, thì trong tâm thức cội rễ của những người con Thái Bình thế hệ ấy, mọi thứ vẫn vẹn nguyên. Chỉ cần vô tình ngửi thấy một mùi khói lam chiều vẩn vơ nơi góc phố, hay thoảng qua một mùi ngai ngái của đồng bãi, thì cả một bầu trời tuổi thơ trên con đường rơm lại ùa về. Bởi vì, mùi rơm thơm nồng quyện trong khói bếp chiều tà ấy, tự bao giờ, đã trở thành mùi của quê hương, mùi của tình yêu thương từ mẫu mà đời này, kiếp này họ chẳng thể nào quên. Và tôi cũng đã từng là một phần của mùa thương trên những đường rơm…
Tản Văn Hay
Những trang văn cảm xúc — nơi lưu giữ vẻ đẹp của ký ức, quê hương và những mùa thương còn ở lại.
