Người ta đi qua đời nhau bằng bao nhiêu chuyến tàu, chuyến xe. Có người mang theo những miền đất lạ, những bữa tiệc sang trọng, những món ngon từng được gọi là mỹ vị. Còn tôi, sau những năm tháng ngược xuôi, điều ở lại trong lòng lại chỉ là một mùi hương rất cũ. Chỉ cần đâu đó thoảng lên mùi cá kho quyện với hương nén và vị cay nồng của ớt, cả khoảng trời quê hương bỗng chậm rãi mở ra. Tôi lại thấy mình đang đứng trước căn bếp nhỏ của mạ ở Lệ Thủy, nơi khói bếp quanh năm quấn quýt với mưa lũ.

Tôi chỉ cười. Còn mạ thì vẫn áy náy như thể vừa thiếu con một điều gì lớn lắm.

Có lẽ suốt cuộc đời làm mẹ, người đàn bà ấy chưa bao giờ hết lo con mình ăn không được ngon, mặc không đủ ấm.

Rồi bếp đỏ lửa.

Nồi cá đồng được đặt lên kiềng. Những con cá nhỏ bắt từ đồng quê nằm im trong nồi đất. Bên trên là vài trái ớt chín đỏ, mấy củ nén đập dập thơm hăng hắc và dòng nước mắm sóng sánh màu nâu sẫm. Mạ kiên nhẫn kho cá bằng ngọn lửa liu riu. Tiếng nước sôi lục bục nghe như nhịp thời gian nhỏ xuống. Mùi thơm len qua từng kẽ vách, quấn lấy mái tóc, bám vào tà áo, rồi lặng lẽ đi theo ký ức của những đứa con suốt mấy chục năm trời.

Đến khi mở nắp nồi, nước cá đã keo lại màu hổ phách. Miếng cá săn chắc, thơm ngọt, cay nơi đầu lưỡi, nồng mùi nén – thứ hương vị chỉ miền Trung mới có. Anh em tôi ngày ấy cứ đứng quanh bếp, chờ mạ gắp cho từng con cá đầu tiên.

Bữa cơm chỉ có nồi cá kho với rổ rau vườn mà ăn ngon đến lạ. Bởi lúc ấy, cái ngon đâu chỉ nằm trong miếng cá, mà nằm trong ánh lửa bập bùng, trong tiếng mạ giục ăn thêm, trong sự đủ đầy của một mái nhà còn nguyên tiếng cười.

Lệ Thủy quê tôi là vùng đồng trũng. Mỗi mùa nước nổi, nước từ thượng nguồn tràn về trắng xóa cánh đồng. Người nơi khác có thể ngại lũ, còn người quê tôi dường như đã học cách sống cùng lũ từ bao đời. Nước mang theo phù sa, mang theo tôm cá và cũng mang theo biết bao nhọc nhằn của kiếp người.

Những ngày ấy, từ tinh mơ, người ta đã tất bật mang lưới, vác rớ, đặt chẹp. Cá lúi, cá chép, cá chưng... theo con nước mà về. Cả cánh đồng mênh mang chỉ còn tiếng nước vỗ, tiếng gọi nhau í ới giữa màn mưa lất phất.

Tuổi thơ tôi lớn lên cùng những mùa nước ấy.

Có những buổi theo anh em lội nước đi cất rớ ở các con hói. Bùn ngập quá mắt cá, nước lạnh tê chân mà lòng thì háo hức. Có hôm rớ đầy ắp cá mụn. Có hôm nhấc lên được con cá chép lớn hơn hai gang tay, bộ râu cong như nét vẽ của một bức tranh đồng quê. Tiếng cười trẻ nhỏ tan vào gió, tan vào mặt nước, vô tư đến mức chẳng biết nghèo khó là gì.

Rồi tất cả lại theo chân chúng tôi trở về căn bếp của mạ. Những con cá đồng, sau bàn tay người mẹ, bỗng hóa thành hương vị của một gia đình.

Bây giờ đi qua bao miền đất, tôi mới hiểu, có những món ăn ngon vì được nêm bằng gia vị. Nhưng cũng có những món ăn ngon vì được nấu bằng cả một đời thương nhớ.

Mạ chưa từng học nấu ăn. Đôi bàn tay ấy chỉ quen với ruộng đồng, với bếp núc, với những tháng năm tảo tần. Vậy mà lạ thay, từ những gì bình dị nhất, mạ luôn làm nên những bữa cơm khiến con cái nhớ suốt đời.

Thứ tình thương không bao giờ nói thành lời, chỉ lặng lẽ tan vào từng bữa cơm, từng nồi cá kho. Đến khi con đi thật xa mới nhận ra mình đã được nuôi lớn bằng điều gì.

Giờ đây, mỗi lần vô tình bắt gặp mùi cá đồng kho, lòng tôi se lại như nghe tiếng mưa rơi ngoài đồng Lệ Thủy. Tôi như còn nghe tiếng nước lách tách dưới chiếc rớ vừa cất lên, nghe tiếng củi cháy lép bép trong bếp cũ và nghe giọng mạ dịu dàng hỏi:

Hóa ra, điều khiến người ta nhớ mãi không phải vị cá. Là bóng dáng người ngồi lặng lẽ bên bếp lửa năm nào, dành cả tuổi xuân để giữ cho căn bếp luôn đỏ lửa, để con cái lớn lên giữa những bữa cơm nghèo mà chưa bao giờ thiếu yêu thương.

Rồi một ngày, ai cũng phải đi xa.

Chỉ có mùi cá đồng kho của mạ vẫn ở lại.

Ở lại trong căn bếp cũ.

Ở lại trong khói chiều quê.

Ở lại trong ký ức của một đứa con, như một ngọn lửa nhỏ chưa bao giờ tắt.